Người ngoài đảo hay hỏi tôi một câu gọn lỏn: ngoài này có lễ hội gì không.
Có. Và cái lớn nhất trong năm không rơi vào Tết.
Nó rơi vào giữa tháng 10 âm lịch, lúc gió bấc đã về, nước biển trong lại và trời hanh khô. Sáng hôm đó đảo dậy sớm hơn thường lệ. Mùi nhang từ trong lăng bay ra tới ngoài lộ, tiếng trống chầu nện từng nhịp chậm, cờ ngũ sắc và cờ đuôi nheo giăng kín từ cổng lăng xuống tận mép nước, rồi hàng loạt máy ghe nổ cùng một lúc ngoài bến. Đó là lễ Nghinh Ông.
Tôi là Giang, sống và làm việc ở Hòn Sơn hơn ba mươi năm. Tôi đã đi dự lễ này nhiều năm. Bài này tôi viết để trả lời cho gọn ba thứ mà người hỏi tôi nhiều nhất: một năm lễ hội Hòn Sơn có mấy kỳ, ngày nào mới đúng, và trong lăng thật ra có gì.
Có một chỗ tôi phải nói trước, vì nó là chỗ hay bị chép sai nhất trên mạng: ngày chính lễ Nghinh Ông đang được ghi khác nhau giữa báo tỉnh và lời dân đảo. Tôi để cả hai cách trong bài, không chốt một cách.
Một năm lễ hội Hòn Sơn có mấy kỳ lớn
Đảo nhỏ nhưng lịch cúng thì dày. Bốn kỳ dưới đây là bốn kỳ cả xóm cùng biết, cùng góp, cùng đi.
| Kỳ lễ | Ngày âm lịch | Nơi | Rơi vào dương lịch 2026 | Rơi vào dương lịch 2027 |
|---|---|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng ở đình thần | 15 tháng Giêng | Đình thần Lại Sơn, trung tâm đảo | 03/03/2026 | 20/02/2027 |
| Cúng cô hồn biển | 15 tháng 7 | Nhà dân và ngoài bến | 27/08/2026 | 16/08/2027 |
| Vía Bà Cố Chủ | Mùng 9 tháng 9, dân cúng rải từ mùng 8 tới mùng 10 | Miếu Bà Cố Chủ, Bãi Nhà | 18/10/2026 | 08/10/2027 |
| Nghinh Ông | 15 và 16 tháng 10 theo công bố của địa phương, dân đảo khai lễ từ ngày 14 | Lăng Ông Nam Hải, Bãi Thiên Tuế | 22 tới 24/11/2026 | 11 tới 13/11/2027 |
Ngoài bốn kỳ đó, ba ngôi chùa trên đảo là Hải Sơn cạnh chợ trung tâm, Phật Lộ Thiên ở sườn Ma Thiên Lãnh và Phổ Tịnh trên núi đều cúng rằm hàng tháng. Thánh thất Cao Đài gần Bãi Bàng có lịch lễ riêng của đạo.
Cột dương lịch trong bảng là tôi quy đổi từ ngày âm lịch ra, để ai ở đất liền tiện tính đường đi. Nhưng kinh nghiệm là năm nào ban khánh tiết cũng có thể xê dịch một buổi cho hợp con nước và hợp ngày nghỉ, nên trước khi khóa lịch thì cứ hỏi lại một tiếng ngoài đảo.
Lễ hội Hòn Sơn lớn nhất là Nghinh Ông, và chuyện ngày nào mới đúng
Đây là chỗ tôi phải nói thẳng, vì hai nguồn đang ghi khác nhau.
Báo tỉnh ghi chính lễ là ngày 15 và 16 tháng 10 âm lịch. Báo An Giang và Báo Kiên Giang đều ghi như vậy khi viết về lễ hội Nghinh Ông Lại Sơn.
Lời dân đảo thì ghi ba ngày 14, 15 và 16 tháng 10 âm lịch, trong đó ngày 14 là ngày khai lễ và ngày 16 là ngày rước Ông ra biển.
Hai cách này không đá nhau. Cách hiểu hợp lý nhất, và tôi ghi rõ đây là cách hiểu chứ chưa có văn bản xác nhận, là ngày 14 vốn là ngày dân khai lễ trong xóm, còn chính lễ ghi trong công bố của địa phương thì tính từ ngày 15.
Có một mốc kiểm chứng rất sạch cho chuyện này. Lễ hội Nghinh Ông Lại Sơn năm 2025 diễn ra vào ngày 4 và 5 tháng 12 năm 2025. Quy ra âm lịch, ngày 4 tháng 12 đúng là 15 tháng 10, ngày 5 tháng 12 đúng là 16 tháng 10. Trùng khít với cách ghi của báo tỉnh.
Còn phần khai lễ trong dân thì cũng có dấu vết. Các giải thể thao chào mừng lễ hội năm đó chạy từ ngày 01 tới 03 tháng 12 năm 2025, tức là kết thúc đúng vào ngày 14 tháng 10 âm lịch, ngay trước chính lễ. Tôi giữ lại tấm ảnh chụp băng rôn khai mạc hôm đó trong bộ ảnh của bài.
Nếu bạn định ra đảo dự lễ, cứ tính theo ba ngày 14, 15, 16 âm lịch cho chắc. Đi sớm một ngày thì thấy được phần dựng rạp và thỉnh sắc, thứ mà đa số khách tới trễ không kịp thấy.
Chi tiết nghi thức từng buổi tôi để ở bài riêng: lịch và nghi thức lễ Nghinh Ông Lại Sơn.
Lăng Ông Nam Hải, nơi lễ hội Hòn Sơn bắt đầu
Lăng nằm trên đồi Bãi Thiên Tuế, dân quen gọi là Bãi Giếng. Cửa lăng sơn hồng và cam, biển tên chữ vàng nền đỏ, hai bên là câu đối. Bước qua ngạch cửa là mát hẳn, nền gạch bông lạnh chân, trong cùng là bàn thờ Nam Hải Đại Tướng Quân, trên trần rủ xuống một tấm màn thờ thêu đỏ có tua.
Tên hành chính của di tích dài hơn tên dân gọi. Trên bảng do Ủy ban nhân dân đặc khu Kiên Hải dựng ngay trước lăng ghi rõ: Đình thần Nam Hải Đại Tướng Quân Lại Sơn, và mốc được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh ngày 15/11/2006. Năm 2025 là tròn 19 năm kể từ ngày xếp hạng đó. Báo tỉnh cũng ghi lễ hội này đã có trên một trăm năm trong đời sống cư dân ven biển Kiên Hải.
Thứ làm tôi nhớ nhất trong lăng lại không phải bàn thờ. Đó là mấy khúc xương cá Ông dựng dựa vào vách, màu nâu sẫm như gỗ cũ, cao quá đầu người, bó lại bằng một sợi dây thừng. Đó là hài cốt Ông được đưa vào lăng thờ sau khi làng làm tang. Đứng cạnh chúng thì hiểu vì sao người đi biển ở đây không nói đùa về Ông bao giờ.
Ngoài sân, dưới một tán cây to, có một lư hương đồng đặt luôn trên tảng đá. Ngồi đó nhìn xuống là thấy ghe và bè neo lô nhô, gió mặn thổi ngang, dây cờ đuôi nheo đủ màu kêu phần phật trên đầu.
Người thờ Cá Ông tin rằng khi gặp sóng to gió lớn ngoài khơi thì Ông sẽ hiện ra đỡ. Tôi không kiểm chứng được những chuyện đó. Nhưng tôi thấy tận mắt chuyện này: trước mỗi chuyến ra khơi, ngư dân ở đây đều ghé lăng thắp một nén nhang rồi mới xuống ghe. Đó là cái neo tâm linh của nghề biển, không phải chuyện mê tín.
Lịch sử ngôi lăng và chuyện bia đá trong lăng tôi để riêng ở bài Lăng Ông Nam Hải Hòn Sơn.
Ba ngày lễ diễn ra thế nào
Trước chính lễ. Cả tuần trước đó đảo đã rục rịch. Các giải thể thao chào mừng chạy ngoài sân bóng, trẻ con đá bóng tới chiều tối. Trong khuôn viên lăng, ban khánh tiết dựng bàn thờ, kết hoa vải đỏ và vàng, quấn kim tuyến xanh, lau lại từng món đồ đồng cho sáng bạc lên.
Lễ thỉnh sắc. Đây là chi tiết đắt nhất của lễ hội Hòn Sơn mà ít trang nào nhắc tới. Theo ghi nhận của Báo An Giang, nghi thức có lễ thỉnh sắc Thần Hoàng và Bà Cố Chủ. Nghĩa là Nghinh Ông không phải việc riêng của cái lăng. Nó nối cả ba thiết chế của đảo lại với nhau: lăng Ông, đình thần và miếu Bà. Ba nơi, một lễ.
Rước Ông ra biển. Phần ai cũng chờ. Đoàn ghe trong đảo xếp hàng chạy ra khơi rước Ông về, ghe nào cũng cắm cờ ở mũi, trước mũi có bày cúng. Trên bờ có lân, có phụng, có đoàn hát đi kèm. Vault của tôi ghi số ghe là hàng chục tới cả trăm chiếc tùy năm, còn số chính xác từng năm thì tôi không có, nên tôi không đưa ra con số cụ thể.
Phần hội. Sau nghi lễ là đua ghe, kéo co, văn nghệ, đờn ca tài tử và ẩm thực hải sản. Đêm khai hội có sân khấu ngoài trời dựng ngay khu trung tâm, đèn rọi xanh đỏ, màn hình lớn chiếu hình ngôi lăng, diễn viên bưng mâm hoa sen ra múa. Khán giả ngồi kín ghế nhựa từ sớm.
Nói về giá trị của lễ hội này với đảo, ông Châu Hùng Kỳ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân đặc khu Kiên Hải, nhận định lễ hội Nghinh Ông không chỉ mang giá trị tín ngưỡng và văn hóa mà còn là sự kiện thu hút đông đảo du khách.
Sáng Nghinh Ông trên bến, thứ không chụp lại được
Sáng ngày rước là buổi đông nhất, ồn nhất và vui nhất của đảo trong cả năm. Không phải sáng mùng Một Tết. Là sáng Nghinh Ông.
Bến Bãi Giếng chật người từ lúc trời còn lờ mờ. Khách từ Hòn Tre, Hòn Nghệ, Nam Du chạy ghe qua, khách từ miền Tây và thành phố ra bằng tàu khách. Mùi nhang trộn với mùi dầu máy và mùi nước mắm từ mấy hàng ăn ven đường, ba thứ mùi đó gộp lại là mùi ngày lễ ở một làng chài.
Tiếng thì ba lớp. Lớp dưới là máy ghe nổ đều, trầm và rền. Lớp giữa là trống với chiêng, nện chậm, dứt khoát. Lớp trên cùng là tiếng người gọi nhau í ới ngoài bến, tiếng trẻ con reo khi đoàn lân đi ngang.
Tôi đã đứng trên ghe giữa đoàn rước nhiều lần. Không có tấm ảnh nào chụp lại được đủ, vì thứ mạnh nhất lúc đó không nằm trong khung hình. Nó nằm ở chỗ cả một hòn đảo cùng hướng mặt ra biển trong một buổi sáng.
Vía Bà Cố Chủ mùng 9 tháng 9
Bên cạnh lăng Ông, đảo còn một nơi mà ngư dân cũng không bỏ qua trước khi ra khơi: Miếu Bà Cố Chủ ở Bãi Nhà, dân cũng gọi là Bà Chúa Hòn.
Lễ Vía Bà chính ngày là mùng 9 tháng 9 âm lịch. Một số tư liệu ghi lễ kéo dài từ mùng 8 tới mùng 10, và thực tế ngoài đảo thì người ta cúng rải ra như vậy.
Ngày xưa ghe đậu rợp cả bãi mỗi dịp lễ Bà, người từ các hòn xung quanh chèo ghe về dự. Tôi nhớ hồi nhỏ, dịp lễ Bà là ngày cả đảo rôm rả, nhà nào cũng có khách từ ghe xa vô.
Về nguồn gốc của Bà thì có nhiều dị bản lưu truyền miệng qua nhiều đời, và các dị bản khác nhau ở chi tiết. Tôi không kể lại ở đây để khỏi làm rối, ai muốn đọc đủ ba dị bản thì qua bài Miếu Bà Cố Chủ và Bà Chúa Hòn. Điều chắc chắn là miếu vẫn đó, và người đảo vẫn cúng đều mỗi năm.
Bốn dòng tín ngưỡng sống chung trên một hòn đảo nhỏ
Điều ít người biết về Hòn Sơn: đây là chỗ nhiều dòng tín ngưỡng cùng tồn tại mà không va nhau.
Trên đảo có tín ngưỡng dân gian biển đảo là dòng cổ nhất và mạnh nhất, gồm thờ Cá Ông và thờ Bà. Có Phật giáo với ba ngôi chùa. Có Phật giáo Hòa Hảo. Có Cao Đài với thánh thất gần Bãi Bàng. Tới dịp lễ của dòng nào thì cả đảo đều biết và đều nể.
Tôi hay nói với khách từ thành phố một câu: ở đảo nhỏ, không có chỗ cho chia rẽ. Muốn sống được thì phải nương nhau. Nhà này ra khơi, nhà kia coi giùm con. Ghe này chết máy, ghe kia kéo vô. Cái nếp đó có trước mọi dòng đạo, và nó giữ cho các dòng đạo ở cạnh nhau êm.
Bản đồ đầy đủ chín cơ sở thờ tự trên đảo nằm ở cẩm nang chùa miếu Hòn Sơn.
Hòn Sơn nằm ở đâu trong hơn ba trăm lăng Ông của cả nước
Hòn Sơn không cá biệt. Đảo là một mắt trong một hệ tín ngưỡng trải dài.
Theo tổng hợp của báo chí về tục thờ Cá Ông, cả nước có hơn 300 lăng thờ Cá Ông, phân bố từ Thanh Hóa vào tới Kiên Giang, dày nhất ở Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Vua Gia Long từng phong Cá Ông tước hiệu Nam Hải cự tộc ngọc lân thượng đẳng thần, dân gian gọi gọn là Nam Hải Đại Tướng Quân. Tương truyền gốc tích là chuyện khoảng năm 1799, khi Nguyễn Ánh chạy loạn, có cá voi nâng thuyền đưa vào bờ. Đây là truyền thuyết, tôi ghi lại đúng như nó được lưu truyền chứ không khẳng định.
Cá Ông chết dạt vào bờ thì dân biển gọi là Ông lụy. Làng làm tang, chôn, sau đó đưa xương vào lăng thờ. Mấy khúc xương trong lăng Hòn Sơn tới từ nếp đó.
Chỗ đáng để ý là mỗi làng biển chọn một ngày Nghinh Ông khác nhau. Gành Hào ở Cà Mau làm mùng 9 và mùng 10 tháng 3 âm lịch. Hòn Sơn làm giữa tháng 10. Lý do khác ngày nằm ở mùa vụ và con nước từng vùng, không phải chọn bừa. Giữa tháng 10 âm lịch ở vùng biển này là lúc mùa bấc đã vào, biển lặng lại, ghe rảnh, nhà nào cũng có người ở nhà để đi lễ. Ai muốn hiểu cái nhịp đó thì đọc thêm ba mùa gió của dân biển Hòn Sơn.
Mẹo của người đảo khi đi lễ hội Hòn Sơn
Mấy điều dưới đây là thứ dân ở đây làm theo phản xạ, còn khách thì thường không biết.
Ra trước một ngày. Buổi dựng rạp và thỉnh sắc diễn ra trước chính lễ và hầu như không có khách. Đó là lúc lăng còn vắng, chụp được cửa lăng và sân lăng không vướng người, và là lúc hỏi chuyện được các cụ trong ban khánh tiết.
Vô lăng thì bỏ nón, tắt nhạc, đi vòng bên phải. Không ai nhắc bạn đâu, nhưng người đảo để ý hết. Muốn thắp nhang thì lấy ở bàn ngoài, một nén là đủ.
Chụp người thì xin một tiếng. Sân lăng ngày lễ đông con nít và người già. Máy ảnh giơ lên giữa mặt người đang lạy là điều khó coi nhất ở đây.
Đừng dồn hết vào ban ngày. Đêm khai hội mới là lúc đảo vui nhất: sân khấu ngoài trời, chợ đêm ở khu trung tâm Bãi Nhà bày kín hàng ăn, và những năm còn đoàn lô tô thì trẻ con trong xóm đi coi tới khuya.
Tính chỗ ở sớm. Đây là hai kỳ đông nhất năm, chỗ trọ trên đảo kín trước cả tháng. Ai ra sát ngày thường phải ở ghép hoặc ngủ bè.
Chiều rảnh thì ra cầu cảng ngồi. Dân đảo ra đó câu cá cho vui, nhìn biển, nói chuyện xóm giềng. Khách ngồi ghé vô thì được chào đón, đây là chỗ nghe chuyện biển thật nhất mà không tốn đồng nào.
Bốn chỗ khách hay hiểu nhầm
Tưởng lễ Nghinh Ông chỉ đứng coi từ bờ. Thực ra khách được lên ghe ra khơi cùng đoàn rước, đó mới là phần chính.
Tưởng lễ hội này đã là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tôi chưa tìm được văn bản nào công nhận như vậy, nên tôi không viết thế. Cấp đang có là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh cho ngôi lăng, ngày 15/11/2006.
Tưởng đảo vẫn thuộc Kiên Giang. Từ năm 2025, đảo thuộc đặc khu Kiên Hải, tỉnh An Giang. Nhiều bài trên mạng vẫn còn ghi địa chỉ cũ.
Tưởng cứ tháng 10 dương lịch là có lễ. Lễ tính theo âm lịch, nên năm nào cũng lệch. Cứ nhìn lại bảng ở đầu bài cho chắc.
Câu hỏi thường gặp về lễ hội Hòn Sơn
Lễ Nghinh Ông Hòn Sơn tổ chức ngày nào?
Chính lễ là ngày 15 và 16 tháng 10 âm lịch theo công bố của địa phương, còn dân đảo thường khai lễ từ ngày 14. Năm 2026 rơi vào 22 tới 24 tháng 11, năm 2027 rơi vào 11 tới 13 tháng 11. Nên hỏi lại ngoài đảo trước khi khóa lịch vì có năm xê dịch một buổi.
Lễ hội Nghinh Ông có những phần gì?
Phần lễ có thỉnh sắc Thần Hoàng và Bà Cố Chủ, rồi đoàn ghe rước Ông ra biển. Phần hội có đua ghe, kéo co, văn nghệ, đờn ca tài tử, ẩm thực hải sản, cùng các giải thể thao chạy trước đó mấy ngày và một đêm sân khấu ngoài trời.
Lăng Ông Nam Hải Hòn Sơn ở đâu và thờ ai?
Lăng nằm trên đồi Bãi Thiên Tuế, còn gọi là Bãi Giếng. Tên trên bảng di tích là Đình thần Nam Hải Đại Tướng Quân Lại Sơn. Nơi đây thờ Cá Ông, vị thần hộ mệnh của người đi biển, và trong lăng còn lưu một phần hài cốt cá voi.
Miếu Bà Cố Chủ cúng ngày nào?
Chính ngày Vía Bà là mùng 9 tháng 9 âm lịch, một số tư liệu ghi lễ kéo dài từ mùng 8 tới mùng 10. Miếu nằm ở Bãi Nhà. Năm 2026 chính ngày rơi vào 18 tháng 10, năm 2027 rơi vào 08 tháng 10.
Hòn Sơn có mấy dòng tín ngưỡng cùng chung sống?
Bốn dòng: tín ngưỡng dân gian biển đảo thờ Cá Ông và thờ Bà, Phật giáo, Phật giáo Hòa Hảo và Cao Đài. Các dòng sống chung không va chạm, tới lễ của dòng nào thì cả đảo đều biết.
Đi Hòn Sơn mùa lễ hội có gì chơi ngoài phần cúng?
Có đua ghe, thi đấu thể thao dân gian, chợ đêm ở khu trung tâm Bãi Nhà, sân khấu ngoài trời buổi tối, và những năm còn đoàn lô tô thì có đêm lô tô. Buổi chiều thì ra cầu cảng ngồi câu cá với người trong xóm.
Vào lăng và miếu cần giữ ý gì?
Bỏ nón, tắt nhạc, nói nhỏ, thắp một nén nhang là đủ. Muốn chụp người đang hành lễ thì xin phép trước. Không leo lên bệ thờ hay chạm vào đồ thờ để tạo dáng.
Nguồn tham khảo
- Báo An Giang, “Phát huy giá trị lễ hội Nghinh Ông Lại Sơn”, đăng ngày 08/12/2025, https://baoangiang.com.vn/phat-huy-gia-tri-le-hoi-nghinh-ong-lai-son-a469527.html, tra ngày 18/09/2026.
- Báo An Giang, “Lễ hội Nghinh Ông, nét đẹp văn hóa của ngư dân Kiên Hải”, https://baoangiang.com.vn/le-hoi-nghinh-ong-net-dep-van-hoa-cua-ngu-dan-kien-hai-a469202.html, tra ngày 18/09/2026.
- Báo Kiên Giang, “Lễ hội Nghinh Ông, nét đẹp văn hóa biển”, https://www.baokiengiang.vn/le-hoi/le-hoi-nghinh-ong-net-dep-van-hoa-bien-17789.html, tra ngày 18/09/2026.
- Ủy ban nhân dân đặc khu Kiên Hải, “Khai mạc các giải thể thao chào mừng Lễ hội Nghinh Ông Lại Sơn năm 2025”, đăng ngày 02/12/2025, https://kienhai.angiang.gov.vn/kien-hai-khai-mac-cac-giai-thao-chao-mung-le-hoi-nghinh-ong-lai-son-dac-khu-kien-hai-nam-2025, tra ngày 18/09/2026.
- Báo Pháp luật Việt Nam, “Tục thờ Cá Ông, nét văn hóa tín ngưỡng đặc sắc của ngư dân phương Nam”, https://baophapluat.vn/tuc-tho-ca-ong-net-van-hoa-tin-nguong-dac-sac-cua-ngu-dan-phuong-nam-post362254.html, tra ngày 18/09/2026.
- Báo Cần Thơ, “Tục thờ Cá Ông ở miền Tây Nam Bộ”, https://baocantho.com.vn/tuc-tho-ca-ong-o-mien-tay-nam-bo-a20957.html, tra ngày 18/09/2026.
Mốc công nhận di tích ngày 15/11/2006 và tên hành chính Đình thần Nam Hải Đại Tướng Quân Lại Sơn lấy từ bảng do Ủy ban nhân dân đặc khu Kiên Hải dựng trước lăng, tôi chụp lại ngày 01/12/2025, ảnh có trong bài. Các mốc dương lịch trong bảng lịch lễ là do quy đổi từ ngày âm lịch.
Về tác giả
Bài viết bởi Lý Minh Giang, sống và làm việc tại đảo Hòn Sơn hơn ba mươi năm.
Đọc thêm: đời sống thường ngày của người Hòn Sơn · nên ra đảo vào mùa nào · tất cả bài về làng chài Hòn Sơn