Thử hình dung một cái xóm mà mỗi năm phải nhổ nhà lên ba lần.
Tháo cột tre, bó vách lá, chất lên ghe, chở vòng qua bên kia đảo, tới bãi mới dựng lại. Ở chừng bốn tháng. Rồi tháo ra, dời tiếp. Hồi trước ở Hòn Sơn, chuyện đó không phải chuyện lạ. Đó là nếp sống.
Thứ bắt người ta dời đi không phải đất đai hay chính quyền. Là gió.
Tôi là Giang, sống và làm việc trên đảo hơn ba mươi năm. Bài này không bàn chuyện nên ra đảo tháng nào. Bài này tôi kể chuyện người đảo sống chung với gió ra sao: dời nhà theo gió, đọc trời theo gió, đặt tên cho gió, và trả giá vì gió.
Vì có một điều người đất liền ít khi nghĩ tới. Miền Bắc chia bốn mùa. Miền Nam chia hai mùa mưa nắng. Người Hòn Sơn không dùng cách nào trong hai cách đó. Người đảo chia ba mùa gió: bấc, chướng, nam.
Không phải vì thích khác người. Mà vì trên biển, thứ quyết định sống còn không phải nóng hay lạnh. Là gió thổi từ hướng nào tới, và nó có cản mũi ghe hay không.
Cách chia ba mùa gió này là cách tôi được nghe từ nhỏ và tới giờ vẫn dùng.
1. Ba mùa gió, nhìn một cái là hiểu
Trước khi kể chuyện, để cái bảng ở đây cho bạn liếc một phát.
Lưu ý quan trọng: người đảo tính mùa gió theo âm lịch, không theo dương lịch. Lát nữa tôi giải thích vì sao.
| Mùa gió | Âm lịch | Dương lịch xấp xỉ | Gió từ đâu tới | Biển ra sao | Bè và ghe dời về |
|---|---|---|---|---|---|
| Bấc | Tháng 10 tới tháng 12 | Khoảng tháng 11 tới tháng 1 | Đông Bắc | Lạnh nhất, khoảng 20 độ. Biển im dần, nước cực trong | Bãi Thiên Tuế |
| Chướng | Tháng Giêng tới tháng 3 | Khoảng tháng 2 tới tháng 4 | Đông tới Đông Nam, dân đọc là ngọn 90 tới 180 độ | Nắng tốt, rất ít mưa, nước trong. Dông tới nhanh đi cũng nhanh | Bãi Giếng |
| Nam | Tháng 4 tới cuối tháng 8 hoặc đầu tháng 9 | Khoảng tháng 5 tới tháng 10 | Tây Nam, ngọn 201 tới 300 độ | Sóng to gió lớn, trùng mùa bão | Bãi Bàng |
Ba mùa đó nối đuôi nhau thành một vòng khép kín quanh năm. Hết nam thì tới bấc, hết bấc thì tới chướng, hết chướng lại vòng về nam.
Bãi Thiên Tuế, Bãi Giếng, Bãi Bàng nằm ở đâu trên đảo thì bạn xem thêm ở bài bản đồ địa danh Hòn Sơn.
2. Vì sao cả xóm phải dời chỗ ba lần một năm
Đây là phần tôi muốn kể trước, vì nó là cái gốc. Hiểu chuyện dời bãi rồi thì mọi thứ còn lại tự nhiên sáng ra.
Đảo lớn thì luôn còn một mặt khuất gió
Hòn Sơn được tạo bởi hai dãy núi lớn nằm song song, dài chừng 4 km, rộng chừng 3 km, hình như một con thoi hai đầu nhọn. Nền đảo là cát, đất đen và đá hoa cương, trong đó đá nổi chiếm tới 70 phần trăm.
Cái khối đá đó chính là tấm chắn gió.
Gió đánh vào mặt này thì mặt kia lặng. Người đảo có một câu nói gọn lỏn để dạy nhau điều đó: gió thổi mặt bãi Nhà thì qua bãi Vạt biển im ru.
Nên mùa nào thì ghe cộ và nhà bè kéo về mặt khuất gió của mùa đó. Bấc thì về Bãi Thiên Tuế, cái áng kín gió bấc. Chướng thì về Bãi Giếng, ngay đầu con Rùa, mặt quay về hướng tây, hướng mặt trời lặn. Nam thì về Bãi Bàng.
Chữ áng ở đây là tiếng đảo, nghĩa là cái vụng biển kín gió, chỗ neo trú được.
Hồi trước, dời không phải chỉ có ghe
Đây mới là chỗ mà lớp trẻ trên đảo bây giờ cũng không còn thấy nữa.
Thời trước, ba mùa gió không chỉ làm ghe cộ đổi chỗ neo. Cả dân cư lẫn hàng quán buôn bán đều dời theo. Cả cái xóm bốc đi, tới bãi mới dựng lại.
Tới nơi thì cất chòi tạm bằng tre lá, ở chừng bốn tháng. Hết mùa gió đó lại tháo ra, dời tiếp sang bãi khác. Một năm ba lần như vậy.
Một cái nhà không phải để ở suốt đời, mà để ở đúng một mùa gió. Cột tre, vách lá, mái lá. Đủ che nắng che mưa cho bốn tháng. Hết mùa thì tháo, bó lại, chở qua bãi bên kia dựng lên.
Tới bãi mới thì lấy nước đâu ra mà xài? Câu trả lời nằm ngay dưới chân, trong cát: cách mép biển chừng mười tới hai chục mét, đào xuống khoảng một mét là gặp nước ngọt. Người ta thả cái cần xé, tức cái giỏ tre lớn, xuống làm thành giếng cho cát khỏi lở vào. Chuyện đó tôi kể kỹ trong bài nước ngọt ở Hòn Sơn.
Bây giờ thì sao
Hơn mười năm nay, dân bè đã ở cố định. Nhà không dời nữa. Chỉ còn ghe và bè dời để tránh gió.
Nghĩa là cái nếp cũ chưa mất hẳn, nó chỉ rút gọn lại. Nhà thì đứng yên, nhưng cái phần sống nhờ mặt nước thì vẫn phải chạy theo gió, đúng ba mùa, đúng ba bãi, y như ông bà hồi xưa. Chuyện làng bè tôi kể riêng trong bài làng bè Hòn Sơn.
3. Đi từng mùa một
Mùa bấc, tháng 10 tới tháng 12 âm lịch
Gió Đông Bắc tràn xuống. Tới tháng 10 âm lịch là bắt đầu se lạnh.
Lạnh nhất khoảng 20 độ. Nghe con số đó thì người ngoài Bắc cười, nhưng với người quen sống ở 27, 28 độ quanh năm thì đó là rét thật. Sáng sớm ra bến, người ta khoác thêm cái áo.
Mùa bấc là mùa nước trong nhất năm. Sau khi mùa nam quần cho đục ngầu suốt mấy tháng, biển im lại, cặn lắng xuống, nước trở trong tới mức đứng trên ghe nhìn thấy đáy, thấy từng đàn cá, thấy rạn đá dưới kia.
Biển im thì mực trúng. Và mùa bấc sinh ra một cảnh mà tôi nghĩ không nhiều nơi có: ban đêm hàng trăm chiếc ghe câu mực đậu cạnh nhau ngoài khơi, mỗi ghe mấy chục bóng đèn, mỗi bóng từ 500 tới 1000 oát. Nhìn từ trong bờ ra, cả một góc trời sáng rực lên như có một thành phố nổi trên mặt biển. Người đảo gọi luôn là thành phố đèn trên biển.
Mùa bấc cũng là mùa những chiếc ghe đi đánh bắt xa, có ghe đi tận Vũng Tàu, quay về quê ăn mùa êm.
Bè và ghe cộ kéo về áng Thiên Tuế. Bãi này nằm phía tây đảo, nhiều ghềnh đá, và vì ghe với lồng bè tập trung đông nên ít người xuống tắm.
Mùa chướng, tháng Giêng tới tháng 3 âm lịch
Gió Đông Bắc yếu dần rồi quay, thổi ngọn 90 tới 180 độ. Dân đảo gọi là chướng nghịch: không còn thuận Đông Bắc, mà cũng chưa tới Tây Nam.
Đây là mùa nắng tốt, rất ít mưa, nước trong. Ai đang tính chuyện chọn tháng ra đảo thì tôi đã so ba mùa theo góc của người đi chơi ở bài nên đi Hòn Sơn mùa nào. Ở đây tôi chỉ kể cái mùa này làm gì với người đi biển.
Nhưng mùa chướng có một thứ phải biết, và biết thì tránh được: cơn dông chướng.
Nó tới rất nhanh, quần chừng một tiếng rồi tan, sau đó trời lại yên. Dấu hiệu báo trước có ba cái: chớp sấm phía xa, gió đột nhiên mát hẳn, và im gu.
Im gu là tiếng đảo, chỉ cái khoảnh khắc trời lặng phắc ngay trước khi ngọn gió ập tới. Không một gợn. Nghe được cả tiếng nước vỗ mạn ghe. Người mới nghe im gu thì thấy dễ chịu. Người đi biển nghe im gu thì đứng dậy thu đồ.
Người đi biển ở đây sợ nhất là dông kéo từ hướng đông. Nó tới nhanh lắm, thấy là phải bỏ việc thu đồ liền, không kịp dằn đồ neo ghe là mất.
Mùa chướng đánh bắt ít hơn vì gió cản mũi ghe ra khơi. Hàng ít thì hải sản mùa này đắt nhất trong năm. Cái này nghe ngược đời với khách: mùa biển lặng nhất lại là mùa mua đồ biển đắt nhất.
Bè và ghe dời về Bãi Giếng.
Mùa nam, tháng 4 tới cuối tháng 8 hoặc đầu tháng 9 âm lịch
Gió Tây Nam, ngọn 201 tới 300 độ. Trùng mùa hè, và trùng mùa bão.
Đây là mùa vất vả nhất của người làm biển, mà lại là mùa đông khách nhất. Học sinh nghỉ hè, đoàn ra đảo nhiều, có ngày cao điểm đảo đón thêm ba tới bốn nghìn lượt người. Riêng cả đặc khu Kiên Hải, năm 2025 đặt mục tiêu đón 555.000 lượt khách.
Mùa nam có hai ngọn gió khác hẳn nhau, và người đảo phân biệt rất rạch ròi:
| Nam Trong, dân gọi thổi khang | Nam ngoài | |
|---|---|---|
| Ngọn gió | 210 tới 240 độ | 270 tới 300 độ |
| Trời | Nắng, không mưa | Mưa gió nhiều và mạnh |
| Mặt biển | Có sóng, gió mạnh, nhưng êm hơn | Sóng lớn |
| Người đi biển | Sợ | Nằm bờ |
| Người ra chơi | Thuận | Không đi được |
Bảng này dẫn thẳng tới cái nghịch lý mà tôi sẽ kể ở mục sau.
Còn cái khổ chung của mùa nam thì nằm gọn trong lời anh Tú, ngư dân cào cá cơm hơn ba mươi năm ở đảo, đi một mình một ghe, cào nguyên đêm quanh đảo, vợ anh phơi cá ngay dưới bè:
“Đi làm được hai bữa là bắt đầu động, có khi động nửa tháng cả tháng.”
“Hai con nước trời động, sóng to gió lớn, gió mùa Tây Nam thổi mạnh.”
Nửa tháng không ra khơi. Có khi cả tháng. Mà tiền góp ghe thì tới kỳ vẫn phải trả. Anh Tú nói về khoản đó bằng một chữ rất đảo:
“Ghe gửi tám chục, chín chục triệu. Góp một triệu rưỡi cộng tám mươi ba ngàn, quải chết. Dầu mỡ giờ cũng quải.”
Quải là mệt, là ngán, là đuối. Chữ đó gói cả một mùa gió.
Cho nên người ta phải trữ. Cào được thì phơi khô, cân cho vựa, trữ tủ đông, để dành bán lúc trời động không có cá. Nghề phơi cá cơm ở đây phơi bằng nước biển ngay trên bè, tôi kể riêng ở bài nghề phơi cá cơm Hòn Sơn.
Đổi lại, mùa nam là mùa hải sản rẻ nhất: ghẹ, tôm tích, tôm trì.
Bè và ghe dời về Bãi Bàng.
4. Cái nghịch lý: con gió ngư dân sợ là con gió khách thích
Đây là chỗ tôi muốn bạn nhớ nhất trong cả bài.
Ngày thổi khang, trời nắng. Biển có sóng nhưng êm hơn nam ngoài. Không mưa. Nhìn từ trên bờ ra thì đó là một ngày lý tưởng để xuống nước, để chạy vòng quanh đảo, để ngồi ngoài bãi tới chiều.
Vậy mà ngư dân sợ đúng con nước đó. Vì sao:
- Nước chảy xiết. Ghe cộ đánh thất đồ, tức là ra biển mà về tay không hoặc gần như không có gì.
- Ghe lưới bị se lưới. Nước chảy mạnh cuốn cho tấm lưới xoắn rối lại, gỡ mất công, có khi hỏng luôn.
- Ghe cào bị sứa cơm. Con nước này sứa nhiều. Sứa cơm là loại bở, bốc lên tay là rã, không dai. Nó bám nặng trĩu vào lưới cào, cộng với nước chảy mạnh nên kéo không nổi. Thành ra nhiều ghe cào chọn nằm bờ đúng những ngày trời nắng chang chang.
- Các nghề biển khác cũng ít đồ theo.
Vậy nên có những hôm bạn đứng ngoài Bãi Bàng, trời trong, nắng vàng, nước mát, thấy hôm đó là một ngày tuyệt hảo. Cũng hôm đó, ngoài kia ghe cộ vắng hoe, và mấy người bạn đi biển của tôi ngồi trên bờ nhìn ra, chờ con nước qua.
Cùng một con gió. Hai cách đọc hoàn toàn khác nhau.
Nếu bạn hiểu được chỗ này thì bạn hiểu được đảo, sâu hơn phần lớn bài viết về Hòn Sơn trên mạng.
5. Vì sao tên ba con gió lại là bấc, chướng, nam
Tên gió không phải đặt bừa. Mỗi cái tên khắc lại đúng cái người xưa cảm thấy khi đứng trước nó.
Gió bấc đọc trại từ chữ bắc. Gió từ phương bắc thổi xuống. Gió của mùa lạnh. Đơn giản vậy thôi.
Gió nam thì thổi thẳng từ phương nam lên. Cùng gốc với nó còn có gió nồm, là gió đông nam mang hơi ẩm từ biển vào, mát rượi. Theo nghiên cứu từ nguyên của Nguyễn Cung Thông về tiếng Việt thời giáo sĩ de Rhodes, âm cổ của chữ “nam” đọc gần như nəm, cùng gốc với chữ Nôm trong chữ Nôm. Dấu vết đó có từ thời người Việt di dân về phương nam, quãng thế kỷ 12 tới 13.
Gió chướng mới là cái tên có chuyện. Chữ chướng là chữ Hán 障, nghĩa là cản trở, ngăn lấp. Đây không phải một loại gió riêng của Hòn Sơn. Đây là cách người Nam Bộ gọi gió mùa Đông Bắc lúc cuối mùa, cộng với gió tín phong. Gọi vậy vì nó thổi nghịch, cản mũi ghe ra khơi. Còn trong đất liền miền Tây, nó cản nước sông không thoát ra biển được, nên cũng bị gọi là gió chướng. Dân miền Tây còn gọi vui là gió Tết, vì nó về là biết xuân sắp tới.
Và đây là chi tiết tôi thích nhất: cuốn từ điển Việt Bồ La của giáo sĩ Alexandre de Rhodes in năm 1651, tức cách nay gần bốn trăm năm, đã ghi sẵn “gió bấc”, “gió nam”, “gió nồm”. Cái tên gió mà người đảo gọi ngoài bến sáng nay, ông bà đã gọi y như vậy từ trước khi có chữ Quốc ngữ.
Còn khoa học thì nói gì
Gió mùa sinh ra vì đất liền và biển nóng lạnh lệch nhau theo mùa.
Mùa đông, lục địa châu Á lạnh cóng, tụ thành khối khí khổng lồ gọi là áp cao Siberia rồi tràn xuống. Trái đất tự quay làm luồng gió lệch sang phải, thành gió Đông Bắc, khô và lạnh. Đó là gió bấc. Đuôi của nó, lúc đã yếu và đang quay hướng, cộng với gió tín phong, chính là gió chướng.
Mùa hè thì ngược lại. Lục địa nóng bốc lên tạo vùng áp thấp, hút khối khí ẩm từ áp cao Nam Ấn Độ Dương thổi từ biển vào. Nóng, ẩm, mưa nhiều, sóng lớn. Đó là gió nam.
Nói cho công bằng thì khí tượng chính thống gộp “gió chướng” chung vào giai đoạn gió mùa Đông Bắc, và chỉ chia mùa khô với mùa mưa. Không phải người đảo nói sai, cũng không phải nhà khí tượng nói sai. Chỉ là độ mịn khác nhau. Người đi biển cần tách nhỏ hơn, vì cái đuôi giao mùa có nhịp làm ăn riêng của nó, khác hẳn đầu mùa bấc.
6. Vì sao phải tính bằng âm lịch
Chỗ này người mới hay hỏi, và câu trả lời rất gọn.
Vì con nước theo con trăng.
Người đi biển không sống bằng ngày tháng. Người đi biển sống bằng con nước. Nước lên nước xuống, nước đứng nước chảy, cái đó ăn theo mặt trăng chứ không ăn theo mặt trời. Đã canh nước theo trăng thì mùa gió cũng phải neo vào lịch trăng cho khớp.
Vùng biển này có chế độ nhật triều, tức mỗi ngày chủ yếu một lần nước lên một lần nước xuống, và biên độ nhỏ, khoảng 0,8 tới 1,2 mét. Biên độ nhỏ nghe thì hiền, nhưng nó có nghĩa là con nước ở đây không phải thứ đập vào mắt. Nó là thứ phải biết mới thấy.
Trong một tháng âm lịch có hai con nước làm trời động. Anh Tú định vị hai con nước đó vào quãng ngày 17 và ngày 20 tới 23 âm lịch.
“Chừng nào động lại? Nước mười bảy, hai mươi ba. Một tháng có hai con nước.”
Trăng còn ăn vào chuyện khác nữa. Nghề câu mực, xúc mực, cào cá cơm đều sống nhờ đèn dụ. Rằm trăng sáng thì ngọn đèn mất tác dụng, mực và cá cơm tản ra, khó dính. Đầu tháng tối trời thì trúng hơn.
Nghĩa là một người đi biển ở đây, trước khi ra khơi, phải đọc cùng lúc ba thứ: mùa gió, con nước, và con trăng. Ba thứ đó đều nằm trên cuốn lịch âm.
7. Mấy điều chỉ người ở đảo mới biết
Phần này tôi gom lại cho gọn. Đây là thứ không tra được trên mạng, vì nó là kinh nghiệm truyền miệng, không ai viết xuống.
Thấy im gu là phải chạy. Trời đang có gió mà tự nhiên lặng phắc, không một gợn, cộng thêm chớp sấm phía xa và gió mát đột ngột, thì đó là ngọn dông sắp tới. Không phải trời đẹp lên. Là trời đang lấy đà.
Sáng chướng, chiều nam. Câu cửa miệng lúc giao mùa, quãng cuối tháng 4 âm lịch. Sáng còn gió chướng nhẹ, tới chiều gió nam lên. Nên việc gì cần biển êm thì xếp vào buổi sáng.
Nhìn hướng dông mà liệu sức. Dông từ hướng đông tới rất nhanh, phải bỏ việc chạy ngay. Dông hướng nam tới từ từ, còn kịp xoay xở. Mùa nam thường sáng chuyển dông, tới lúc nước lớn quãng 11 tới 13 giờ gió mới thổi, sóng lớn nhưng thưa, không gắt như mùa bấc.
Né hai con nước trong tháng. Quãng ngày 17 và ngày 20 tới 23 âm lịch là lúc hay động nhất.
Mua đồ biển thì canh giờ ghe về. Mùa nam, khoảng 12 tới 13 giờ trưa là ghe về ra Bãi Giếng, khoảng 17 tới 18 giờ chiều là ghe cào về. Đó là lúc hàng tươi nhất và rẻ nhất. Để lâu không xử lý kịp thì hải sản bị ngợt, tức là ươn, mất tươi.
Tôi để ý một chuyện: sau mấy ngày gió mùa ghe không ra được, trời vừa im là ghe đổ vào đông nhất. Người nằm bờ cả tuần thì hôm đó đi hết. Mực về nhiều, cá về nhiều, buổi chợ hôm đó rộ hơn mọi khi. Muốn thấy chợ nổi Hòn Sơn đúng lúc đông nhất thì canh ngay ngày đầu tiên trời im sau một đợt động.
Sóng bên này thì qua bên kia. Đảo rộng khoảng 11 km², có bảy ngọn núi nối nhau. Gió đánh mặt nào thì còn mặt kia. Chưa bao giờ có chuyện cả đảo cùng động. Sáu cái bãi của đảo tôi mô tả từng cái ở bài các bãi biển Hòn Sơn.
8. Mấy chỗ người ta hay hiểu sai
Sai lầm thứ nhất: nghĩ đảo chỉ có hai mùa mưa nắng. Đúng là vùng này mùa mưa quãng tháng 5 tới tháng 11, mùa khô quãng tháng 12 tới tháng 4. Nhưng cách chia đó là cách chia của người trồng trọt trên đất liền. Người đi biển không dùng. Hỏi một người đi biển ở đây “giờ đang mùa gì”, bạn sẽ nghe “đang bấc” hoặc “đang chướng”, chứ không nghe “đang mùa khô”.
Sai lầm thứ hai: nghĩ mùa hè là mùa người đi biển làm ăn khấm khá. Ngược hẳn. Mùa hè trùng mùa nam, trùng mùa bão. Mỗi năm có khoảng mười cơn bão trên Biển Đông. Trên bến thì đông người nhất, ngoài khơi thì ghe nằm bờ nhiều nhất.
Sai lầm thứ ba: nghĩ trời nắng thì biển dễ làm ăn. Xem lại mục thổi khang ở trên.
Sai lầm thứ tư: tính mùa gió bằng lịch dương. Lệch cả tháng là chuyện thường, vì Tết âm lịch mỗi năm rơi vào một ngày dương khác nhau. Muốn tính đúng thì mở lịch âm ra.
Sai lầm thứ năm: nghĩ gió chướng là đặc sản riêng của Hòn Sơn. Không. Cả miền Tây đều gọi gió chướng. Chỉ khác là trong đất liền nó cản nước sông, còn ngoài đảo nó cản mũi ghe.
Sai lầm thứ sáu, và cái này nguy hiểm: nghĩ vùng biển Tây Nam không có bão. Tâm lý đó có thật, và nó đã bị đánh đổ một lần rồi.
9. Chuyện phải nói thẳng: biển này không phải lúc nào cũng hiền
Trang này là trang về đảo, nên tôi kể cả phần không vui.
Vùng biển Tây Nam lâu nay vẫn được coi là ít bão hơn miền Trung. Nhiều người đi biển ở đây lớn lên với niềm tin đó.
Rồi tới bão Linda, tháng 11 năm 1997.
Trưa ngày 2 tháng 11 năm 1997, tâm bão đi qua phía nam Côn Đảo, gió cấp 10, giật cấp 11 tới 12. Bão vào vùng bờ biển Cà Mau, Bạc Liêu. Sáng ngày 3 tháng 11, bão đi sang vùng biển Cà Mau và Kiên Giang rồi hướng về phía tây vịnh Thái Lan.
Thiệt hại toàn Nam Bộ: 3.111 người chết và mất tích. Khoảng 200.000 ngôi nhà bị tàn phá. Khoảng 383.000 người mất nhà cửa.
Tôi không có, và cũng không tìm thấy, con số riêng về thiệt hại của Linda tại Hòn Sơn. Nên tôi không nói bừa. Cái tôi kể ở đây là con đường của cơn bão đó, và cái nó để lại cho cả vùng.
Bài học của Linda không phải là sợ biển. Là đừng tin rằng ở đây không có bão. Mùa nam là mùa bão, và cái nếp canh gió canh nước của người đảo không phải mê tín. Nó là thứ được trả giá bằng người.
Nói chuyện đời sống người đảo nói chung thì tôi để riêng ở bài đời sống người Hòn Sơn.
10. Một năm của người đi biển, gói lại
Nhịp làm ăn. Mùa bấc là mùa gỡ lại: biển im, mực trúng, ghe xa về quê. Mùa chướng đánh bắt ít nhưng bán được giá. Mùa nam là mùa nằm bờ và ăn vào đồ đã trữ. Cả năm gói trong một câu của anh Tú: cuộc sống là bơm dầu.
Nếp nghĩ. Ba mùa gió là một hệ tri thức hoàn chỉnh mà không ai dạy trong trường: cách đọc hướng gió bằng độ, cách đọc con nước theo trăng, cách đọc trời bằng chớp và bằng im gu, cách chọn bãi mà trú. Nó được truyền miệng từ đời này qua đời khác, và nó đang mỏng dần đi cùng với số ghe trên đảo.
Câu hỏi thường gặp
Người Hòn Sơn chia năm theo gió như thế nào?
Người đi biển ở đảo chia ba mùa gió: bấc, chướng, nam. Bấc từ tháng 10 tới tháng 12 âm lịch, chướng từ tháng Giêng tới tháng 3 âm lịch, nam từ tháng 4 tới cuối tháng 8 hoặc đầu tháng 9 âm lịch. Cách chia hai mùa mưa nắng vẫn đúng về khí hậu, nhưng người đi biển không dùng nó để tính việc.
Gió chướng là gió gì, có phải gió riêng của Hòn Sơn không?
Không phải gió riêng của đảo. Chướng là chữ Hán 障, nghĩa là cản trở. Đây là tên người Nam Bộ gọi gió mùa Đông Bắc lúc cuối mùa cộng với gió tín phong, thổi hướng đông tới đông nam. Gọi vậy vì nó thổi nghịch, cản mũi ghe ra khơi. Trong đất liền miền Tây nó cản nước sông nên cũng gọi là gió chướng, và còn gọi vui là gió Tết.
Hồi xưa người Hòn Sơn ở chòi tre lá là sao?
Thời trước, mỗi lần trở mùa gió thì cả dân cư lẫn hàng quán dời sang bãi khuất gió. Tới nơi thì cất chòi tạm bằng tre lá, ở chừng bốn tháng, hết mùa lại tháo ra dời tiếp, một năm ba lần. Nước ngọt thì đào giếng trong cát cách mép biển mười tới hai chục mét. Hơn mười năm nay nhà đã ở cố định.
Vì sao bè và ghe ở Hòn Sơn phải dời chỗ theo mùa?
Vì đảo rộng, luôn có một mặt khuất gió. Mùa nào thì bè và ghe kéo về mặt khuất gió của mùa đó: bấc về Bãi Thiên Tuế, chướng về Bãi Giếng, nam về Bãi Bàng. Hồi trước thì cả dân cư và hàng quán cũng dời theo, tới bãi mới cất chòi tre lá ở chừng bốn tháng rồi tháo ra dời tiếp. Hơn mười năm nay dân bè đã ở cố định, chỉ còn ghe và bè dời tránh gió.
Thổi khang là gì?
Là cách người Hòn Sơn gọi gió Nam Trong, thổi ngọn 210 tới 240 độ. Ngày thổi khang trời nắng, không mưa, biển có sóng nhưng êm hơn nam ngoài. Nghe thì thuận, nhưng ngư dân sợ con nước này vì nước chảy xiết làm ghe cộ thất đồ, ghe lưới bị se lưới, ghe cào bị sứa cơm bám nặng nên kéo không nổi. Còn gió Nam ngoài thổi ngọn 270 tới 300 độ thì mưa gió nhiều và mạnh.
Vì sao người đảo tính mùa gió theo âm lịch?
Vì con nước theo con trăng. Người đi biển phải canh nước mới ra khơi được, mà nước lên xuống ăn theo mặt trăng, nên mùa gió cũng phải neo vào lịch trăng. Trong một tháng âm lịch có hai con nước hay làm trời động, quãng ngày 17 và ngày 20 tới 23. Trăng còn ảnh hưởng tới nghề đèn: rằm trăng sáng thì mực và cá cơm tản ra khó dính, đầu tháng tối trời thì trúng hơn.
Im gu nghĩa là gì?
Im gu là tiếng đảo, chỉ trạng thái trời lặng phắc không một gợn ngay trước khi cơn dông ập tới. Cùng với chớp sấm phía xa và gió mát đột ngột, đây là ba dấu hiệu báo dông. Người mới thấy im gu thì tưởng trời đang yên lại. Người đi biển thấy im gu thì thu đồ, neo ghe.
Vì sao đảo lúc nào cũng còn một mặt biển lặng?
Vì đảo rộng khoảng 11 km² với bảy ngọn núi nối nhau, đá nổi chiếm phần lớn, thành ra một tấm chắn gió tự nhiên. Gió đánh vào mặt này thì mặt kia lặng. Người đảo nói gọn: gió thổi mặt bãi Nhà thì qua bãi Vạt biển im ru. Cũng nhờ vậy mà ghe và bè luôn có chỗ trú, chỉ cần dời đúng bãi.
Nguồn tham khảo
Bài viết sử dụng các nguồn sau, tra ngày 18 và 22 tháng 9 năm 2026:
- Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Hải đảo ở vùng biển Tây Nam, https://vusta.vn/hai-dao-o-vung-bien-tay-nam-p69065.html (đảo do hai dãy núi song song tạo thành, dài 4 km rộng 3 km, hình con thoi, địa chất cát, đất đen và đá hoa cương với đá nổi chiếm 70 phần trăm)
- Wikipedia tiếng Việt, mục Hòn Sơn, https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2n_S%C6%A1n (diện tích đảo, bảy ngọn núi nối liền nhau, số bãi biển)
- VOER Thư viện học liệu mở Việt Nam, Về cơ chế hình thành những hiện tượng thủy triều phức tạp và độc đáo ở Biển Đông, https://voer.edu.vn/m/ve-co-che-hinh-thanh-nhung-hien-tuong-thuy-trieu-phuc-tap-va-doc-dao-o-bien-dong/1bcbf0d5 (dải ven bờ từ mũi Cà Mau tới Hà Tiên là nhật triều không đều)
- Viện Kỹ thuật Biển ICOE, bảng triều dự báo, https://icoe.org.vn/index.php?action=view&gid=1002&id=1013&mod=list (độ lớn triều vùng ven biển Tây Nam Bộ khoảng 0,8 tới 1,2 mét)
- Wikipedia tiếng Việt, mục Bão nhiệt đới Linda (1997), https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A3o_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi_Linda_(1997) (đường đi của bão, mốc trưa 2 và sáng 3 tháng 11 năm 1997, số người chết và mất tích, số nhà bị tàn phá)
- Báo Pháp Luật Việt Nam, Bão Linda, bài học đắt giá, https://baophapluat.vn/bao-linda-bai-hoc-dat-gia-post261694.html (bối cảnh và bài học của cơn bão)
- Tuổi Trẻ Online, Những trận bão lũ khủng khiếp, Kỳ 7: 28 năm bão Linda, nước mắt vẫn rơi, https://tuoitre.vn/nhung-tran-bao-lu-khung-khiep-ky-7-28-nam-bao-linda-nuoc-mat-van-roi-20251031095448575.htm (ký ức về bão Linda ở vùng biển Tây Nam)
- Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, 13 đặc khu của Việt Nam: Kiên Hải, đặc khu ít nghe tên, https://vasi.mae.gov.vn/13-ac-khu-cua-viet-nam-kien-hai-ac-khu-it-nghe-ten-1940.htm (mục tiêu đón 555.000 lượt khách năm 2025 của đặc khu Kiên Hải)
- Superdong, Bãi Thiên Tuế Hòn Sơn, https://superdong.vn/hon-son/diem-den-hon-son/bai-thien-tue-hon-son-190223 (Bãi Thiên Tuế nằm phía tây đảo, nhiều ghềnh đá, tập trung ghe và lồng bè nên ít người tắm)
- Tạp chí Thủy sản Việt Nam, Hòn Sơn, kiệt tác thiên nhiên của Kiên Giang, https://thuysanvietnam.com.vn/hon-son-kiet-tac-thien-nhien-cua-kien-giang/ (mô tả cảnh quan và các bãi của đảo)
- Nguyễn Cung Thông, Tiếng Việt thời LM de Rhodes: gió nam, gió nồm và chữ Nôm, đăng trên nghiencuulichsu.com, https://nghiencuulichsu.com (từ nguyên tên các con gió, và ghi nhận từ điển Việt Bồ La năm 1651 của Alexandre de Rhodes đã có “gió bấc”, “gió nam”, “gió nồm”)
- Lâm Vĩnh Thế, Gió chướng ở đồng bằng sông Cửu Long, đăng trên namkyluctinh.org, https://namkyluctinh.org (gió chướng thổi hướng đông nam, gió cản nước sông, còn gọi là gió Tết)
- Cổng thông tin điện tử Đặc khu Kiên Hải, https://kienhai.angiang.gov.vn (số liệu hành chính của đảo)
Riêng các phần sau là ghi chép thực địa của người viết trên đảo, không lấy từ nguồn thứ cấp: cách người Hòn Sơn chia ba mùa gió và đọc hướng gió theo độ; chuyện dời bãi và cất chòi tre lá bốn tháng; ba bãi mà bè và ghe dời về theo từng mùa; vốn từ im gu, thổi khang, se lưới, thất đồ, ngợt, áng, quải, ghe cộ; các mẹo canh con nước và canh giờ ghe về. Lời của anh Tú, ngư dân cào cá cơm hơn ba mươi năm ở đảo, được ghi nguyên văn trong các buổi thu tại chỗ giữa năm 2026, và anh đã đồng ý cho nêu tên.
Bài viết bởi Lý Minh Giang, sống và làm việc tại đảo Hòn Sơn hơn ba mươi năm. Nếu bạn là người đi biển và thấy tôi ghi sai một con nước, một ngọn gió, hay một cái tên bãi, hãy báo để tôi sửa lại cho đúng. Cái kho này là của chung.