Bốn giờ sáng, Bãi Nhà Hòn Sơn vẫn còn tối đen. Ngoài khơi, chiếc ghe nhỏ một thân gõ máy tắt, thả lưới dưới ánh đèn vàng dụ cá. Người trên ghe không ngủ được nếu chưa kéo đủ mẻ.
Sáng ra, sân nhà đã trải đều cá cơm trắng dưới nắng. Mùi cá tươi phơi thơm khắp ấp. Trưa trở mặt. Chiều thu vào lặt đầu từng con. Một ngày làm không nghỉ, cá tươi phơi khô hao hụt rất nhiều, chừng trăm ký cá tươi mới ra hơn chục ký khô (tỉ lệ tham khảo theo kinh nghiệm làng nghề, dao động theo nắng và loại cá).
Người đảo gọi là “lấy công làm lời”. Không lời lớn, không dư nhiều. Nhưng cả gia đình có việc làm, có thu nhập đều, và sản phẩm cuối cùng là con cá cơm sữa mà tôi mang đi tặng cả lớp Eagle Camp ngày ấy.
Con cá cơm, tín hiệu đặc sản Hòn Sơn
Cá cơm là loài cá nhỏ, thân dẹp, màu bạc trắng, đánh bắt nhiều nhất vùng biển quanh đảo. Người Hòn Sơn dùng cá cơm để làm ba thứ chính: phơi khô, ủ mắm, và rim đường.
Điểm khác biệt của cá cơm Hòn Sơn là cách sơ chế. Cá cào về được rửa bằng nước biển thiên nhiên, không rửa nước ngọt. Nước biển giữ vị mặn tự nhiên thấm vào từng con cá. Phơi dưới nắng đảo, con cá giữ nguyên vị mặn ngọt của biển.
Cá cơm còn là loài giàu dinh dưỡng. Theo thông tin anh Giang dẫn từ nguồn y tế, cá cơm khô chứa khoảng 2.300mg canxi/100g, cao hơn nhiều so với sữa bò. Giàu omega-3, protein cao, ít calo. Ăn cả con (cả xương nhỏ) thì hấp thụ canxi trực tiếp.
Cá cơm sữa là gì
Cá cơm sữa là cách dân đảo gọi loại cá cơm nhỏ nhất, bụng còn đầy trứng hoặc sữa (tuyến sinh sản chưa phát triển hết), con mềm và ngọt hơn cá cơm lớn.
Cá cơm sữa thích hợp để rim đường vì con nhỏ thấm gia vị đều, không bị nát khi rim lâu. Khi rim xong, con cá vẫn giữ nguyên hình, màu nâu vàng bóng, nhìn vào biết ngay không bị pha thêm phẩm màu.
Cào cá cơm ban đêm
Ghe cào cá cơm là chiếc ghe nhỏ một thân, dài khoảng 7-8m, ngang 2m. Một người chạy, một người kéo lưới, đôi khi chỉ một người làm hết.
Ra biển từ chập tối, tắt máy, thả đèn dụ cá. Cá cơm theo ánh đèn tụ lại, người đi cào kéo lưới vào thật nhanh. Một đêm tốt về vài chục đến vài trăm ký.
Vùng biển quanh đảo nông, khoảng 8-10m, nên ghe nhỏ làm được. Không cào được bằng ghe lớn như ngoài khơi xa.
Không phải đêm nào cũng trúng. Rằm âm lịch trăng sáng, mực và cá cơm tản ra khó dính. Đầu tháng âm lịch tối trời thì trúng hơn.
Nghề phơi cá cơm ở Bãi Nhà, “lấy công làm lời”
Làng nghề phơi cá cơm nằm ở ấp Bãi Nhà, khu vực gần tháp phát sóng Vinaphone.
Một ngày của nhà làm nghề:
Đêm: chồng hoặc con trai đi cào cá cơm ngoài khơi.
Sáng sớm: ghe cập bến, vợ ra nhận cá, trải lên sân phơi. Mặt trên phơi trước.
Trưa: trở mặt cá cho khô đều hai phía. Nắng đảo gay gắt, cá phơi đúng mùa khô nửa ngày đã cứng.
Chiều 3-4 giờ: thu cá vào, về lặt đầu từng con. Cả nhà ngồi lặt đến tối.
Bài toán kinh tế của nghề phơi cá cơm giải thích tại sao người ta gọi là “lấy công làm lời”: cá tươi phơi khô hao hụt rất lớn, phần khô thu về chỉ còn hơn một phần mười so với cá tươi ban đầu. Hao hụt lớn, lãi chênh giá không nhiều. Lời chính là tiền công của cả nhà làm đều tay, không mất vốn lớn.
Đây cũng là tinh thần chung của nghề biển Hòn Sơn: ghe câu mực một đêm có khi huề hoặc lỗ, chỉ trúng mùa mới có dư. Sống bằng nghề biển là sống nhờ sự chăm chỉ, không phải nhờ giá cả thuận lợi lúc nào cũng có.
Chọn cá cơm tươi, cá phơi ngon
Dân làng nghề chọn cá cơm như sau:
Cá cơm tươi thì bụng còn nguyên vẹn, không bể. Cá bụng bể là đã để lâu hoặc bị đè nát khi cào.
Cá phơi đúng nắng thì không có mùi lạ. Nắng vừa đủ, cá khô đều từ trong ra ngoài. Phơi thiếu nắng hoặc gặp mưa giữa chừng thì cá có mùi hôi.
Cá cơm một nắng ăn món gì ngon
Cá cơm một nắng là cá phơi đúng một buổi nắng, không khô hoàn toàn, còn mềm mềm bên trong.
Rang lại chấm tương ớt: Giang thích nhất kiểu này. Rang khô chảo nóng, con cá giòn vàng, chấm tương ớt cay. Ăn với cơm trắng nóng.
Kho tiêu ăn cháo trắng: Kho với tiêu sọ, nước mắm hòn, đường. Nồi cháo trắng nóng múc ra bát, gắp vài con cá cơm kho lên. Sáng sớm ăn như vậy thì no bền.
Chiên bột: Áo bột mỏng rồi chiên giòn, ăn với rau sống.
Trộn gỏi: Trộn cùng xoài xanh, rau thơm, nước mắm chua ngọt. Gỏi cá cơm ăn nhẹ nhàng.
Nấu canh lá giang: Cá cơm một nắng nấu cùng lá giang. Canh chua dịu, vị cá cơm đậm.
Con cá cơm đi xa
Cá cơm sân phơi Bãi Nhà là thứ tôi mang theo mỗi lần đi học với cộng đồng doanh nhân trên đất liền, và bạn bè ở đó gọi tôi là “Giang Cá” từ những gói cá cơm ấy. Chuyện về những người bạn đó tôi kể ở lyminhgiang.com.
Về đảo xem phơi cá
Muốn xem sân phơi cá cơm thì ghé Bãi Nhà vào buổi sáng. Tôi có dẫn khách ghé đây trong chuyến 2 ngày 1 đêm.
Câu hỏi thường gặp về cá cơm Hòn Sơn
Cá cơm sữa là gì?
Cá cơm sữa là loại cá cơm nhỏ nhất, bụng còn đầy sữa (tuyến sinh dục chưa phát triển hết), thịt mềm và ngọt hơn cá cơm lớn. Thích hợp để rim đường vì thấm gia vị đều, không bị nát.
Nghề phơi cá cơm ở Hòn Sơn làm thế nào?
Đêm chồng đi cào cá, sáng sớm vợ phơi, trưa trở mặt, chiều thu vào lặt đầu. Một ngày làm không nghỉ, hao hụt rất lớn khi phơi khô. Người đảo gọi là “lấy công làm lời” vì lãi chính là tiền công cả nhà, không phải chênh lệch giá lớn.
Cá cơm Hòn Sơn có gì đặc biệt?
Rửa bằng nước biển thiên nhiên không rửa nước ngọt, vị mặn ngọt giữ nguyên bản. Phơi dưới nắng đảo không có hóa chất bảo quản. Cá cơm sữa Hòn Sơn đặc biệt ở con nhỏ mềm, nhiều đạm và canxi.
Cá cơm một nắng ăn món gì ngon?
Rang chấm tương ớt, kho tiêu ăn cháo, chiên bột, trộn gỏi xoài xanh, nấu canh lá giang. Rang giòn chấm tương ớt là cách Giang thích nhất.
Mua cá cơm Hòn Sơn ở đâu?
Cá cơm sữa rim nhà tôi làm có bán tại giangca.vn, gửi đi toàn quốc.
Hộp tác giả: Giang Biển Đảo
Tôi là Lý Minh Giang (Giang Biển Đảo), sinh sống và làm việc tại đảo Hòn Sơn hơn 30 năm. Gắn bó với nghề biển từ trong nhà ra ngoài biển.